5.Sınıf Türkçe Fiiller(Eylemler)Konu Özeti-Ders Notu


Reklam

 FİİLLER EYLEMLER 

Tanım

Varlıkların yaptıkları veya etkilendikleri işleri, hareketleri, oluşları, kılışları, durumları zamana ve kişiye bağlı olarak anlatmada kullanılan kelimelere fiil denir.

denirdi, başlandı, tutacak, çıkar...

Fiiller dilin temel kelimeleridir.

Fiiller mastarları ile isimlendirilirler. Mastar fiil kök veya gövdesinin “-mek, -me, İş” eklerini almış hâlidir. Bu ekler atıldığında geriye sadece fiil kalır. Bu fiiller artık zamana ve şahsa göre çekimlenmeye hazırdır.

Fiil kök ve gövdelerinin, kısaca fiillerin zamana ve şahsa göre yargı bildirecek hâle getirilmesine de fiil çekimi denir.

Geldim, okumuş, yazıyor, düşünmez, biliriz, sormalısın, dinle, konuşalım...

Fiile çekimleri ikiye ayrılır:

Basit (yalın) zamanlı çekimler ve birleşik zamanlı çekimler

Basit çekimlerde sadece zaman ve şahıs ekleri vardır; ama birleşik çekimlerde zaman ekleriyle şahıs ekleri arasına birleşik zaman eki getirilir. Biz şimdilik basit zamanlı çekimleri göreceğiz. Fiil kipleri bittikten sonra birleşik zamanlı çekimleri de öğreneceğiz.

Her fiilin bir adı vardır. Fakat bu adlar, şahıs ve zaman kavramı taşımazlar. Fiillerin sonuna “-me, -mek, -İş” ekleri getirilerek yapılan fiil adları, bu ekler çıkarılarak çekimlenirler.

Sevme sevdik ,         Kalkış        kalktı  ,        Hoşgörmek        hoşgörelim

 

Fiillerin Cümle İçindeki Görevi

 Çekimli Fiilin Yapısındaki Unsurlar

1. Kök ve Gövde

2. Şahıs Ekleri

3. Ek-fiil, Çekimi ve Görevleri

 

A. FİİLDE HAREKET

Fiilde hareket, fiilin temel anlamını ifade eder.

Fiiller taşıdıkları temel anlamlara göre türlere ayrılırlar:

Fiilin temel anlamı harekettir. Hareketin anlam yönünden üç yönü vardır.

1. İş ve Kılış Fiilleri

Öznenin iradesiyle, bir nesne üzerinde gerçekleşen, öznenin nesneyi etkilediğini ve o nesnenin de etkilendiğini gösteren fiillerdir.

Bu fiiller geçişlidir, yani nesne alarak kullanılırlar.

Zaten bu bakımdan iş ve kılış bildirirler.

 

Taşımak, yazmak, açmak, anlatmak, görmek, bilmek, silmek...

 

2. Durum Fiilleri

Öznenin süreklilik gösteren bir durumunu anlatan fiillerdir.

Bu fiillerin bitmeleri için başka herhangi bir fiilin başlaması gerekir.

Durum fiillerinde özne durağan hâldedir.

Birçoğu, öznenin iradesi dışında gerçekleşir.

Bunlar genellikle geçişsizdir, yani çoğunlukla nesne almazlar.

 

Uyumak, uyanmak, ölmek, susmak, oturmak, yatmak, uzanmak...

 

3. Oluş Fiilleri

Bunlar da bir nitelik değişikliği, yani bir durumdan başka bir duruma geçildiğini veya geçilmekte olduğunu bildirirler.

Gerçekleşmelerinde öznenin doğrudan etkisi yoktur.

Daha çok “kendiliğinden olma” söz konusudur.

Geçişsizdirler.

 

Solmak, büyümek, bayatlamak, yeşermek, uzamak...

 

B. FİİLDE ZAMAN

Fiiller bir yargıyı iletirken hareketin, oluşun, kılışın, durumun, işin gerçekleştiği ya da gerçekleşeceği zamanı da belirtirler.

Zaman, bu yüzden fiil çekiminde; yapıldığını, yapılmakta olduğunu veya yapılacağını vb. haber veren soyut kavramdır.

 

Dilimizde üç temel zaman vardır:

1. Şimdiki Zaman

İçinde bulunulan zamandır.

Fiilin, içinde bulunulan zamanda gerçekleştiğini ya da gerçekleştirildiğini anlatır.

2. Geçmiş Zaman

Fiilin, içinde bulunulan zamandan önce gerçekleştiğini bildirir. Bilinen ve öğrenilen olmak üzere ikiye ayrılır.

a. Bilinen Geçmiş Zaman

Öznenin bizzat gördüğü veya yaşadığı fiilleri bildirir.

b. Öğrenilen Geçmiş Zaman

Öznenin görmediği, yaşamadığı, ancak başkasından duyarak anlattığı fiilleri bildirir.

3. Gelecek Zaman

Fiilin, içinde yaşanılan zamandan sonra gerçekleşeceğini, şimdilik tasarı hâlinde olduğunu bildirir.

Bu “zaman”lara basit ya da ana zaman denir.

Bu ana zamanların dışında bir de geniş zaman vardır ki bu, fiilin her zaman yapıldığını bildirdiği için yukarıdaki bütün zamanları kapsar, başka bir ifadeyle yukarıdaki zamanların tümü geniş zamanı oluşturur.

Böylece “zaman” sayısı beşe yükselmiş olur.

Bu “zaman”ları çekimli fiillerde zaman (haber kipi) ekleri temsil eder. Bu eklerin üzerine tekrar bazı haber veya dilek kip ekleri getirilerek birleşik zamanlar oluşturulur.

 

C. FİİLDE KİŞİ

Fiildeki hareketi gerçekleştiren ya da o hareketin içinde bulunan varlığa fiildeki kişi denir.

Kişileri, çekimlenmiş, yani şahsa ve zamana bağlı olarak bir yargı bildiren fiillerin sonundaki ekler temsil eder.

Bu ekler, fiillere, zaman ve dilek kip eklerinden sonra gelir.

Yani önce fiillin zaman veya tasarı ifade eden bir çekimi yapılır, sonra onun hangi şahsa bağlı olduğunun belirtilmesi için şahıs ekleri getirilir.

Bu, Türkçenin sondan eklemeli bir dil oluşunun göstergesidir.

Fiillerde üç “kişi” vardır:

Birinci kişi(ler)     anlatan, söyleyen, haber veren, konuşan, isteyen, soran(lar)...

İkinci kişi(ler)      dinleyen, emir alan(lar)

Üçüncü kişi(ler)     kendisinden bahsedilenler(ler)

Aşağıdaki tabloda kişi eklerinin fiillere ne şekilde ekleneceği gösterilmiştir:

  

  

  

Bilinen geçmiş zaman ve şart kipi  

Öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman ve gereklilik kipi

İstek kipi  

Emir Kipi

1. tekil kişi

-m

-im

-im

--

2. tekil kişi

-n

-sin

-sin

--

3. tekil kişi

--

--

--

-sin

1. çoğul kişi

-k

-iz

-lim

--

2. çoğul kişi

-niz

-siniz

-siniz

-in(iz)

3. çoğul kişi

-ler

-ler

-ler

-sinler

 

Yukarıdaki tabloya dikkat edilecek olursa bazı şahıs eklerinin birkaç şekilde kullanılabildiği görülecektir. Bunlar fiil çekim örneklerinde daha anlaşılır bir şekilde incelenecektir. 

 

Not: Bu şahıs ekleri tek tek öğrenilmez. Çekimli filler eklerine ayrılırken kendiliğinden ortaya çıkarlar.

 

D. FİİLDE KİP

Fiiller, zaman ve anlam özelliklerine göre türlü ekler alarak değişik biçimlerde kullanılırlar. Bu kullanılış biçimlerinin her birine kip denir. Kip, fiillerin zaman, şahıs, tekillik ve çoğulluk bildiren şekilleridir. Bunların yanında olumsuzluk ve soru biçimleri de vardır, ama bu ikisi zaten var olan kiplerin olumlu, olumsuz, olumlu soru ve olumsuz soru şeklinde kullanımlarıdır, o kadar.

Fiiller kip yönünden ikiye ayrılır:

Haber (bildirme) kipleri ve istek kipleri

I. BASİT ZAMANLI ÇEKİMLER

Fiillerin basit zamanlı çekimleri sadece bir tek kip eki içerir.

Yapılışı şöyledir: fiil + kip eki + şahıs eki (gel-di-k vb.)

Kipler, kip ekleri ve çekim örnekleri aşağıda verilmiştir:

1. Haber (Bildirme) Kipleri

Zaman kavramı taşıyan kiplerdir, yani zaman ekleriyle yapılırlar. Taşıdıkları bu zaman eklerine göre beşe ayrılır:

 

a. Bilinen (di’li) Geçmiş Zaman Kipi

Fiile (kök veya gövde) “–di” eki getirilerek yapılır.

Bu ek bilinen geçmiş zaman ifade eder.

]Uzak ya da yakın geçmişte yapılan ve tamamlanan işleri kesinliğe bağlayarak anlatır.

Araştırmalarını geçen yıl kitaplaştırarak yayımladı.

Saat kaçta ve nerede buluşacağımızı şimdi hatırladım.

Konular ayrıntılarıyla görüşüldü

]Kişi, kişiler ya da tarih tarafından bilinen olaylar anlatılır.

1908’de ikinci Meşrutiyet ilân edildi.

Türklere Anadolu’nun kapılarını Alparslan açtı.

Çekimi:

Olumlu:

Gel-di-m, Gel-di-n, Gel-di,

Gel-di-k, Gel-di-niz, Gel-di-ler

Olumsuz:

Gel-me-di-m, Gel-me-di-n, Gel-me-di,

Gel-me-di-k, Gel-me-di-niz, Gel-me-di-ler

Olumlu soru:

Gel-di-m mi?, Gel-di-n mi?, Gel-di mi?,

Gel-di-k mi?, Gel-di-niz mi?, Gel-di-ler mi?

 

Olumsuz soru:

Gel-me-di-m mi?, Gel-me-di-n mi?, Gel-me-di mi?,

Gel-me-di-k mi?, Gel-me-di-niz mi?, Gel-me-di-ler mi?

 

b. Öğrenilen (miş’li) Geçmiş Zaman

Fiile “-mİş” eki getirilerek yapılır.

]Bu ek ve bu çekim, yapılan işin görülmediğini, duyulduğunu, öğrenildiğini ifade eder.

Depremzedelere gönderilen yardımları engellemişler.

Atalarımız bizlere güvenmiş de bu vatanı emanet etmişler.

Annemin anlattığına göre ben bir yaşında yürümeye başlamışım.

]Farkında olunmayan ya da sonradan fark edilen fiilleri anlatır:

Okula giderken otobüste uyumuşum.          Bir de baktım ki okul durağını geçmişiz.

]Bir işle, oluşla ilgili kişisel görüş bildirir:

Yemek güzel olmuş; ellerin dert görmesin.

]Masallarda kullanılır:

Bir varmış, bir yokmuş. Az gitmiş uz gitmiş.

Çekimi:

Olumlu

Gel-miş-im   Gel-miş-sin  Gel-miş

Gel-miş-iz   Gel-miş-siniz     Gel-miş-ler

Olumsuz

Gel-me-miş-im       Gel-me-miş-sin     Gel-me-miş

Gel-me-miş-iz       Gel-me-miş-siniz   Gel-me-miş-ler

Olumlu soru

Gel-miş miyim?      Gel-miş misin?    Gel-miş mi?

Gel-miş miyiz?       Gel-miş misiniz?     Gel-miş-ler mi?

Olumsuz soru

Gel-me-miş miyim?    Gel-me-miş misin?        Gel-me-miş mi?

Gel-me-miş miyiz?     Gel-me-miş misiniz?    Gel-me-miş-ler mi?

c. Şimdiki Zaman

Fiile “-(İ)-yor” eki getirilerek yapılır. Ünsüzle biten fiile “İ” yardımcı ünlüsüyle birlikte; ünlüyle bitenlere tek başına getirilir:

Oku-yor                gel-i-yor

]Belirtilen işin, oluşun vb. içinde bulunulan zamanda yapılmakta olduğunu ifade eder.

Gidiyorum, gurbeti gönlümle duya duya,      Ulukışla yolundan Orta Anadolu'ya

Bir yer var, biliyorum;

Her şeyi söylemek mümkün;

Epeyce yaklaşmışım, duyuyorum;

Anlatamıyorum.

]Bu çekimden sonra “-Dİr” bildirme eki kullanılırsa olasılık anlamı katılmış olur:

O şimdi mışıl mışıl uyuyordur.

]Bu ekin yerini “-mEk-tE” ekleri alabilir:

Gördüğün gibi dinleniyoruzdinlenmekteyiz.

Çekimi:

Olumlu

Gel-i-yor-um    Gel-i-yor-sun       Gel-i-yor

Gel-i-yor-uz    Gel-i-yor-sunuz    Gel-i-yor-lar

Olumsuz

Gel-mi-yor-um    Gel-mi-yor-sun    Gel-mi-yor

Gel-mi-yor-uz    Gel-mi-yor-sunuz     Gel-mi-yor-lar

Olumlu soru

Gel-i-yor muyum?     Gel-i-yor musun?        Gel-i-yor mu?

Gel-i-yor muyuz?     Gel-i-yor musunuz?    Gel-i-yor-lar mı?

Olumsuz soru

Gel-mi-yor muyum?   Gel-mi-yor musun?     Gel-mi-yor mu?

Gel-mi-yor muyuz?     Gel-mi-yor musunuz?    Gel-mi-yor-lar mı?

 

d. Gelecek Zaman

Fiile “-ecek” eki getirilerek yapılır.

]İşin gelecekte yapılacağını bildirir.

Senin altında doğdum,         Senin dibinde öleceğim.

 

Önümden çekilirsen İstanbul görünecek

Nerede olduğumu bileceğim

Sisler utanacak, eğilecek

Ağzının ucundan öpeceğim

Saçına kalbimi takacağım

Avcunda bir şiir büyüyecek

Nerede olduğumu bileceğim (Atilla İlhan; Rüzgâr Gülü)

]“-dir” bildirme ekiyle birlikte kullanıldığında kesinlik anlamı katar.

Yarınki maç saat 14:00’te yapılacaktır.

Çekimi:

Olumlu: 


Gel-eceğ-im    Gel-ecek-sin    Gel-ecek

Gel-eceğ-iz    Gel-ecek-siniz    Gel-ecek-ler

Olumsuz: 

Gel-me-y-eceğ-im     Gel-me-y-ecek-sin     Gel-me-y-ecek

Gel-me-y-eceğ-iz     Gel-me-y-ecek-siniz   Gel-me-y-ecek-ler

 

 

Olumlu soru:

Gel-ecek miyim?     Gel-ecek misin?      Gel-ecek mi?

Gel-ecek miyiz?    Gel-ecek misiniz?      Gel-ecek-ler mi?

Olumsuz soru:

Gel-me-y-ecek miyim?      Gel-me-y-ecek misin?     Gel-me-y-ecek mi?

Gel-me-y-ecek miyiz?     Gel-me-y-ecek misiniz?    Gel-me-y-ecek-ler mi?


 

e. Geniş Zaman

Fiil kök veya gövdesine “-°r&rd



Reklam


Ekleyen: korhan | Okunma Sayısı: 6055


Bu Kategoride En Çok Okunanlar
  • 5.Sınıf Türkçe Dil Bilgisi Konu Özeti-Ders Notu
  • 5.Sınıf Türkçe Kök-Ek Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe Fiiller(Eylemler)Konu Özeti-Ders Notu
  • 5.Sınıf Türkçe Fiil (Eylem) Konu Özeti-Ders Notu
  • 5.Sınıf Türkçe Hikaye Haritası Çıkarma Etkinlikleri-Çalışma Sayfaları
  • 5.Sınıf Türkçe cümle Bilgisi-Cümle Çeşitleri Konu Özeti-Ders Notu
  • 5.Sınıf Türkçe İsim Tamlamaları Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe de ve mi'nin Yazılışı Etkinlikleri-Çalışma Sayfaları
  • 5.Sınıf Türkçe Somut-Soyut-Topluluk İsimleri Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe Neden-Sonuç Cümleleri Etkinlikleri İndir 10
  • 5.Sınıf Türkçe Deyimlerin Anlamları ve Cümle Tamamlama Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe İkilemeler-Atasözleri Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe Eş Sesli Kelimeleri Bulma Etkinlikleri-Çalışma Sayfaları
  • 5.Sınıf 5N1K Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe Eş ve Zıt Anlamlı Sözcükler Etkinlikleri İndir 11
  • Cümlenin Öğeleri Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe Sert Ünsüzlerin Yumuşaması Slaytı
  • 5.Sınıf Türkçe Ünlü Düşmesi Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe Noktalama İşaretleri Konu Özeti Slaytı
  • 5.Sınıf Türkçe Kurallı ve Kuralsız Cümleler Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe Öznel-Nesnel Anlatım Etkinlikleri İndir
  • 5.Sınıf Türkçe Ana Fikir Etkinlikleri
  • 5.Sınıf Türkçe Sıfatlar(önadlar)Etkinlikleri İndir
  • 5.Sınıf Türkçe Dilbilgisi Konu Özeti Slaytı
  • 5.Sınıf Türkçe Hikaye Unsurları Etkinlikleri
  •